Wystawa „Agaton Giller (1831-1887). Listy do Józefy Jaroszyńskiej z lat 1876 – 1887” prezentuje zaledwie fragment bogatego zbioru listów Agatona Gillera do Józefy Jaroszyńskiej. Korespondencja ta znajduje się od niedawna w zasobach Działu Zbiorów Specjalnych Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie i została ofiarowana przez dr. Zdzisława Bielenia. Listy pisane były w latach 1876 – 1887 z różnych miast Polski i Europy: Lwowa, Rapperswilu, Neapolu, Monachium, Stanisławowa – miejsca,

w którym Agaton Giller spędził ostatnie lata swojego życia. Adresatka listów – Józefa Jaroszyńska była córką Nereusza Korczaka Jaroszyńskiego (uczestnika powstań narodowych 1831 r. i 1846 r.) oraz Karoliny Chrzanowskiej z Nowosiółek i prawdopodobnie była mieszkanką Lublina. Tematyka tej korespondencji jest niezwykle bogata. Pojawiają się w niej wątki patriotyczne, narodowe – akcentujące sytuację, w jakiej znalazła się Polska po upadku Powstania Styczniowego, trudy życia na emigracji, marzenia o powrocie do Ojczyzny, a także zawodowe, związane z pracą w Muzeum Narodowym w Rapperswilu, w redakcji „Gazety Narodowej”, jak i osobiste – dotyczące uczuć do Józefy, wspomnień rodzinnych, tradycji świątecznych, przyjaźni Agatona z psem Sierotką. Na wystawie prezentowane są także książki autorstwa Agatona Gillera, jego biografia, pocztówki i grafika ze zbiorów WBP.

Wystawę można oglądać w holu przed Czytelnią Zbiorów Specjalnych i Galerią Biblioteki (II piętro) w godzinach pracy Biblioteki.

Agaton Giller, syn Jana Kantego i Franciszki ze Szpadkowskich, urodził się 10 stycznia 1831 r. w Opatówku pod Kaliszem. Ojciec był żołnierzem w legionach Napoleona i burmistrzem miasta. Matka, kobieta dobra i pracowita, zajmowała się wychowaniem dzieci i zaszczepianiem w nich najwyższych wartości. Gillerowie mieli trzy córki i dwóch synów; brat Stefan January (pseud. Stefan January Sulita, Stefan z Opatówka (1834-1918) był poetą
i pedagogiem. Agaton ukończył 4 klasy szkoły powiatowej w Kaliszu, potem uczęszczał do gimnazjum w Warszawie i w Łomży. Śmierć ojca w sierpniu 1846 r. i trudna sytuacja materialna rodziny uniemożliwiła mu dalszą edukację. Pod przybranym nazwiskiem pracował jako nauczyciel domowy w Galicji. Wolny czas poświęcał lekturze, starając się pogłębić swe wiadomości z dziedziny literatury i historii. Pisał artykuły na tematy niepodległościowe do prasy  poznańskiej i pracował w tajnych stowarzyszeniach polskich. W 1852 r. został aresztowany przez policję austriacką, która ustaliła jego tożsamość jako poddanego rosyjskiego, a następnie wydany stronie rosyjskiej. Przez cały rok był więźniem Cytadeli Warszawskiej. Oskarżono go o ucieczkę z kraju, o propagowanie niepodległości Polski w artykułach i pismach, udział w działalności rewolucyjnej i skazano na zesłanie do batalionów karnych we wschodniej Syberii. Przez szesnaście miesięcy szedł pieszo, razem z więźniami kryminalnymi, do miejsca zesłania. W 1858 r. uwolniono go na podstawie przedstawionych przez rodzinę dowodów szlachectwa. Zamieszkał najpierw w Troicko-Sewsku, a potem w Irkucku. Założył tu szkołę, w której sam uczył, prowadził bibliotekę polską. Owocem jego pracy na wygnaniu są: Opisanie zabajkalskiej krainy w Syberyi, Podróż więźnia etapami do Syberyi i Groby polskie w Irkucku. W 1860 r. Agaton Giller wrócił do Warszawy.
W 1862 r. wszedł w skład Komitetu Centralnego Narodowego z zamiarem prowadzenia wszechstronnych przygotowań do powstania. Uważał, że o ile tylko się da, należy odwlec moment jego wybuchu, żeby jak najlepiej przygotować się do walki zbrojnej. Kiedy powstanie wybuchło popierał je z całych sił. Najwięcej wysiłku poświęcał sprawom propagandy i prasy, osobiście redagując „Strażnicę”, „Ruch” i „Wiadomości z Pola Bitwy”. Po otrzymaniu anonimowego wyroku śmierci, usunął się od obrad Rządu. Ukrywał się przez jakiś czas w Warszawie, następnie w Kaliskiem, wreszcie wyjechał za granicę. Mieszkał w Dreźnie, a potem w Lipsku. Założył tu dziennik polski „Ojczyzna”. W 1870 r. zaczął starać się o prawo osiedlenia w Galicji i uzyskał je w 1872 r. Przez osiem lat pracował w redakcji „Gazety Narodowej”, a w latach 1876-78 prowadził redakcję „Ruchu Literackiego”.
W 1878 r. Giller otrzymał rozkaz wyjazdu z Galicji. Pożegnany ze współczuciem przez mieszkańców miasta, opuścił Lwów. W Rapperswilu, dokąd wyjechał, był członkiem Zarządu Muzeum Narodowego. Pisał dużo do gazet krajowych, redagował emigracyjny „Kurier Paryski”. Był jednym z inicjatorów powołania w 1880 r. Związku Narodowego Polskiego w Ameryce. Agaton Giller, pomimo tak wielu zajęć, nie przestawał pisać książek. Opublikował m.in. Historię powstania narodu polskiego i Polskę w walce. W Szwajcarii Giller czuł się źle i bardzo tęsknił za Polską, dlatego zabiegał o powrót do kraju. Otrzymał prawo zamieszkania u siostry w Stanisławowie. Zmarł tamże po kilkudniowym zapaleniu płuc 17 lipca 1887 r. Został pochowany uroczyście na koszt miasta. W wyniku zniszczenia cmentarza w okresie Ukraińskiej SRR, jego prochy zostały w 1981 r. sprowadzone do Warszawy i złożone na Cmentarzu Powązkowskim.

Na podstawie:

  • Nehring Sylwia, Wielcy Polacy w Szwajcarii, Londyn 1975.
  • Sedlaczkówna Janina, Agaton Giller, Poznań 1891.
  • Polski Słownik Biograficzny, t. VII, Kraków 1948-1958.
  • Spis dzieł i artykułów Agatona Gillera, Przemyśl 1894.