{"id":8613,"date":"2015-10-09T07:43:33","date_gmt":"2015-10-09T05:43:33","guid":{"rendered":"https:\/\/wbp.lublin.pl8\/index.php\/2015\/10\/09\/gwynne-s-c-imperium-ksizyca-w-peni-wzlot-i-upadek-komanczow\/"},"modified":"2018-07-02T21:56:47","modified_gmt":"2018-07-02T19:56:47","slug":"gwynne-s-c-imperium-ksizyca-w-peni-wzlot-i-upadek-komanczow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wbp.lublin.pl\/index.php\/2015\/10\/09\/gwynne-s-c-imperium-ksizyca-w-peni-wzlot-i-upadek-komanczow\/","title":{"rendered":"Gwynne S. C.: Imperium ksi\u0119\u017cyca w pe\u0142ni. Wzlot i upadek Komancz\u00f3w"},"content":{"rendered":"

O zachodzie ksi\u0119\u017cyca<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Wiesz, Call, my\u015bmy po prostu przedobrzyli. Wybili\u015bmy wszystkich ludzi, dzi\u0119ki kt\u00f3rym dzia\u0142o si\u0119 w tym kraju co\u015b ciekawego.<\/em>
\n(L. McMurtry, „Na po\u0142udnie od Brazos”)<\/p><\/blockquote>\n

 <\/p>\n

Je\u015bli kto\u015b czyta\u0142 Karola Maya i pami\u0119ta okrutnych Komancz\u00f3w, kt\u00f3rzy gn\u0119bili szlachetnych Apacz\u00f3w, powinien przeczyta\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 Gwynne’a. Je\u015bli kto\u015b interesuje si\u0119 histori\u0105 ameryka\u0144skiego Pogranicza, powinien przeczyta\u0107 j\u0105 tym bardziej. Je\u015bli komu\u015b podoba\u0142o si\u0119 „Na po\u0142udnie od Brazos” McMurtry’ego, a jest ciekaw historycznego t\u0142a opowie\u015bci o Augustusie i Callu – to r\u00f3wnie\u017c jest to ksi\u0105\u017cka dla niego. Teksaski dziennikarz S. C. Gwynne pokusi\u0142 si\u0119 o rys historyczny jednego z najwaleczniejszych plemion india\u0144skich, bodaj przedostatniego, jakie podda\u0142o si\u0119 bia\u0142ym Amerykanom. Plemienia, kt\u00f3re u szczytu pot\u0119gi zajmowa\u0142o teren (tzw. Komanczeri\u0119) obejmuj\u0105cy fragmenty a\u017c sze\u015bciu p\u00f3\u017aniejszych stan\u00f3w (Teksasu, Nowego Meksyku, Kolorado, Oklahomy, Kansas i Nebraski) i kawa\u0142ek Meksyku. I kt\u00f3re w stopniu o wiele wy\u017cszym ni\u017c inne plemiona opanowa\u0142o sztuk\u0119 hodowli koni i je\u017adziectwa. To w\u0142a\u015bnie Komancze byli najwi\u0119kszymi mistrzami koni na kontynencie. Ksi\u0105\u017cka jest zapisem ich walki o przetrwanie wobec naporu bia\u0142ego cz\u0142owieka.<\/p>\n

Leitmotivem tej opowie\u015bci, bardzo trafnie dobranym, s\u0105 dramatyczne losy Cynthii Ann Parker, porwanej przez Komancz\u00f3w w wieku dziewi\u0119ciu lat (w 1836 roku) i „odbitej” przez ameryka\u0144sk\u0105 kawaleri\u0119 24 lata p\u00f3\u017aniej. O ile dziewczynka – mimo tragicznych przej\u015b\u0107 – znalaz\u0142a w\u015br\u00f3d Indian swoje miejsce, w p\u00f3\u017aniejszych latach zosta\u0142a m\u0119\u017catk\u0105 i urodzi\u0142a czw\u00f3rk\u0119 dzieci, o tyle jej repatriacja na \u0142ono cywilizacji okaza\u0142a si\u0119 humanitarn\u0105 katastrof\u0105. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce w chwili „odbicia” zgin\u0105\u0142 jej m\u0105\u017c i zagin\u0119\u0142o trzech syn\u00f3w, a w nast\u0119pnych latach nie podnios\u0142a si\u0119 z \u017calu za utraconym \u017cyciem. P\u00f3\u017aniejsza \u015bmier\u0107 c\u00f3reczki – kt\u00f3ra jako jedyna znalaz\u0142a si\u0119 z ni\u0105 po „bia\u0142ej” stronie – za\u0142ama\u0142a j\u0105 do reszty i ostatecznie Cynthia Ann Parker w 1870 roku zag\u0142odzi\u0142a si\u0119 na \u015bmier\u0107. Jej historia, przetworzona w krzepi\u0105c\u0105 opowie\u015b\u0107, sta\u0142a si\u0119 kanw\u0105 s\u0142ynnego klasycznego westernu „Poszukiwacze” (re\u017c. John Ford, 1956). Tam powr\u00f3t na \u0142ono bia\u0142ej cywilizacji jest pe\u0142nym sukcesem.<\/p>\n

W Komanczerii pozosta\u0142 po niej syn Quanah (p\u00f3\u017aniej u\u017cywaj\u0105cy razem z imieniem r\u00f3wnie\u017c nazwiska matki). Zyska\u0142 s\u0142aw\u0119 jako ostatni wolny w\u00f3dz Komancz\u00f3w. Warto w tym miejscu zaznaczy\u0107, \u017ce pozycja i autorytet wodza w\u015br\u00f3d Indian by\u0142y znacznie bardziej p\u0142ynne i nietrwa\u0142e, ni\u017c przywyk\u0142o si\u0119 uwa\u017ca\u0107. Wodzostwo by\u0142o naturaln\u0105 pochodn\u0105 autorytetu, a nie by\u0142o przynale\u017cne z nadania. Zale\u017ca\u0142o od umiej\u0119tnego przeprowadzenia wypraw \u0142upie\u017cczych (w\u00f3dz wojenny) b\u0105d\u017a umiej\u0119tno\u015bci zapewnienia gromadzie sytych \u0142ow\u00f3w i godzenia spor\u00f3w wewn\u0105trz niej (w\u00f3dz pokojowy). Przy tym Komancze – ale i wi\u0119kszo\u015b\u0107 lud\u00f3w india\u0144skich – nie posiadali wodza naczelnego. By\u0142a to spo\u0142eczno\u015b\u0107 rozbita na szereg autonomicznych grup i podgrup, z kt\u00f3rych ka\u017cda mia\u0142a w\u0142asnych przyw\u00f3dc\u00f3w, a ich \u0142\u0105czenie si\u0119 w wi\u0119ksze zgromadzenia wynika\u0142o z dora\u017anych cel\u00f3w – na przyk\u0142ad konieczno\u015bci spuszczenia \u0142upnia silniejszemu wrogowi. Na tej zasadzie Komancze wsp\u00f3\u0142pracowali r\u00f3wnie\u017c z s\u0105siednimi (znacznie s\u0142abszymi) Kiowami i innymi plemionami, Apacz\u00f3w nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c. Z czasem – a konkretnie w wyniku zmniejszania si\u0119 wolnych ziem – grupy te przenika\u0142y si\u0119 w coraz wi\u0119kszym stopniu, ale i tak Komancze nie posiadali nigdy jednego wodza. Tego lu\u017anego systemu biali nigdy nie potrafili zrozumie\u0107, uwa\u017caj\u0105c, \u017ce traktaty podpisane przez kilku czy kilkunastu wodz\u00f3w obowi\u0105zuj\u0105 wszystkich Komancz\u00f3w. I tak Quanah Parker dowodzi\u0142 jednym tylko od\u0142amem – Komancz\u00f3w Quahada – i to na jego czele jako ostatni w\u00f3dz swojego ludu uda\u0142 si\u0119 do rezerwatu.<\/p>\n

Zanim jednak to nast\u0105pi\u0142o, przez pogranicze teksaskie przewali\u0142a si\u0119 czterdziestoletnia wojna, prowadzona przez regularn\u0105 armi\u0119, oddzia\u0142y milicji, s\u0142ynnych Texas Rangers, wreszcie te\u017c przez zwyk\u0142ych osadnik\u00f3w (jako wojna przez zasiedlenie) i \u0142owc\u00f3w bizon\u00f3w (wojna przez zniszczenie \u017ar\u00f3d\u0142a po\u017cywienia). Wojna ta obfitowa\u0142a w okrucie\u0144stwo, z kt\u00f3rego Komancze byli znani (wynika\u0142o wprost z mentalno\u015bci ludu, dla kt\u00f3rego walka jest czym\u015b naturalnym), a kt\u00f3rym biali nie pozostawali d\u0142u\u017cni. Gwynne opowiada o tym wielop\u0142aszczyznowo, poprzez losy wa\u017cnych dla Pogranicza postaci po obu stronach, ale tak\u017ce na przyk\u0142ad relacjonuj\u0105c ewolucj\u0119 sposobu walki bia\u0142ych czy techniczny rozw\u00f3j broni palnej. Trudno sobie to mo\u017ce wyobrazi\u0107, ale pocz\u0105tkowo Amerykanie do walki z najlepsz\u0105 kawaleri\u0105 kontynentu wysy\u0142ali regularn\u0105 piechot\u0119, a dopiero tw\u00f3rca Teksaskich Rangers\u00f3w John Hays odni\u00f3s\u0142 sukces przejmuj\u0105c taktyk\u0119 przeciwnika. Autor u\u015bwiadamia te\u017c, jak wielk\u0105 rewolucj\u0105 by\u0142 wynalazek Samuela Colta w postaci znanego dzi\u015b powszechnie rewolweru. Co ciekawe wynalazek ten przyj\u0119to pocz\u0105tkowo bez entuzjazmu (tak\u017ce w armii), a dopiero Rangersi udowodnili jego mordercz\u0105 skuteczno\u015b\u0107. Kapitan Rangers\u00f3w Samuel Walker zosta\u0142 konsultantem Colta i de facto wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u0105 s\u0142ynnego modelu znanego jako Colt Walker. Bez broni powtarzalnej Amerykanie prawdopodobnie nie poradziliby sobie z uzbrojonymi w \u0142uki i w\u0142\u00f3cznie Komanczami, kt\u00f3rych sztuka wojenna budzi\u0142a w\u015br\u00f3d bia\u0142ych \u017co\u0142nierzy groz\u0119 i podziw jednocze\u015bnie (opr\u00f3cz talent\u00f3w je\u017adzieckich tak\u017ce niebywa\u0142e umiej\u0119tno\u015bci strzeleckie, szybko\u015b\u0107 i celno\u015b\u0107 ich prymitywnej ale niezwykle skutecznej broni).<\/p>\n

Paradoksalnie wielko\u015b\u0107 Quanaha Parkera polega\u0142a nie tylko na jego waleczno\u015bci, cho\u0107 jego odwaga by\u0142a legendarna. Do historii przeszed\u0142 tak\u017ce jako ten, kt\u00f3ry po udaniu si\u0119 do rezerwatu sta\u0142 si\u0119 gor\u0105cym or\u0119downikiem adaptacji swojego ludu do \u017cycia w\u015br\u00f3d bia\u0142ych. Ten do\u015b\u0107 niezwyk\u0142y jak na Indianina pragmatyzm przysporzy\u0142 mu uznania zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d bia\u0142ych (co oczywiste) jak i w\u015br\u00f3d swoich, dla kt\u00f3rych by\u0142 twardym w negocjacjach z Amerykanami przedstawicielem. Z drugiej strony zarzucano mu interesowno\u015b\u0107, ale cho\u0107 sam odnalaz\u0142 si\u0119 w nowych warunkach znakomicie (posiada\u0142 wspania\u0142y dom i wielkie stado kr\u00f3w), znany by\u0142 z walki o prawa wsp\u00f3lnoty, m.in. zaciekle walczy\u0142 o godny ekwiwalent za utracone ziemie Komancz\u00f3w (ostatecznie stworzy\u0142 fundusz plemienny, na kt\u00f3re wp\u0142yn\u0119\u0142y wynegocjowane kwoty). Powodzenie finansowe i uznanie nie zabi\u0142o w nim wra\u017cliwo\u015bci: do \u015bmierci wspiera\u0142 rzesze wsp\u00f3\u0142bratymc\u00f3w, kt\u00f3rym powodzi\u0142o si\u0119 gorzej od niego, tak \u017ce po jego \u015bmierci okaza\u0142o si\u0119, \u017ce poza domem i stadem niemal ca\u0142y maj\u0105tek rozda\u0142 potrzebuj\u0105cym Komanczom. Sam do ko\u0144ca nie wypowiada\u0142 si\u0119 na temat swojej decyzji kapitulacji i mimo wielu udzielanych wywiad\u00f3w niemal nigdy nie wspomina\u0142 dawnego, utraconego \u017cycia. Dziwna i niejednoznaczna to posta\u0107.<\/p>\n

Autor monografii przekopa\u0142 wielkie ilo\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 i opracowa\u0144, dzi\u0119ki czemu jego opowie\u015b\u0107 pe\u0142na jest mi\u0119sistych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Pewnie porusza si\u0119 po zebranych materia\u0142ach i z rozrzuconych po wielu relacjach nitek tka opowie\u015b\u0107 z\u0142o\u017con\u0105 z dziesi\u0105tk\u00f3w wypowiedzi uczestnik\u00f3w tamtych zdarze\u0144 – zar\u00f3wno bia\u0142ych, jak i Indian. Wiedzy o Pograniczu jest tu po prostu ogrom. Gwynne zachowuje przy tym bezstronno\u015b\u0107 w ocenie zderzenia dw\u00f3ch skrajnie odmiennych cywilizacji, kt\u00f3re dzieli\u0142a przepa\u015b\u0107 nie do zasypania. Osobnego podkre\u015blenia wymaga moderuj\u0105ca rola t\u0142umacza Bartosza Hlebowicza, kt\u00f3ry z godn\u0105 podziwu drobiazgowo\u015bci\u0105 prostuje autorskie nie\u015bcis\u0142o\u015bci. Nie ma ich wiele, ale niew\u0105tpliwie zas\u0142uguje na uznanie krytyczne podej\u015bcie do t\u0142umaczonego materia\u0142u. Postawa niecz\u0119sto spotykana, a w dodatku Hlebowicz (kt\u00f3ry we wsp\u00f3\u0142pracy z wydawnictwem TIPI przek\u0142ada\u0142 ju\u017c niejedn\u0105 pozycj\u0119 o tematyce india\u0144skiej) legitymuje si\u0119 znajomo\u015bci\u0105 tematu nie ust\u0119puj\u0105c\u0105 wiedzy autora. To bezdyskusyjnie „warto\u015b\u0107 dodana” do pracy Gwynne’a, kt\u00f3ra sama sobie jest kopalni\u0105 wiadomo\u015bci o podboju Dzikiego Zachodu. Kolejna znakomita pozycja w Serii Ameryka\u0144skiej, za kt\u00f3r\u0105 Wydawnictwu Czarne nale\u017c\u0105 si\u0119 pok\u0142ony do samej ziemi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

O zachodzie ksi\u0119\u017cyca   Wiesz, Call, my\u015bmy po prostu przedobrzyli. Wybili\u015bmy wszystkich ludzi, dzi\u0119ki kt\u00f3rym dzia\u0142o si\u0119 w tym kraju co\u015b ciekawego. (L. McMurtry, „Na po\u0142udnie od Brazos”)   Je\u015bli […]<\/p>\n","protected":false},"author":18,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_tec_requires_first_save":true,"_crdt_document":"","pgc_sgb_lightbox_settings":"","_EventAllDay":false,"_EventTimezone":"","_EventStartDate":"","_EventEndDate":"","_EventStartDateUTC":"","_EventEndDateUTC":"","_EventShowMap":false,"_EventShowMapLink":false,"_EventURL":"","_EventCost":"","_EventCostDescription":"","_EventCurrencySymbol":"","_EventCurrencyCode":"","_EventCurrencyPosition":"","_EventDateTimeSeparator":"","_EventTimeRangeSeparator":"","_EventOrganizerID":[],"_EventVenueID":[],"_OrganizerEmail":"","_OrganizerPhone":"","_OrganizerWebsite":"","_VenueAddress":"","_VenueCity":"","_VenueCountry":"","_VenueProvince":"","_VenueState":"","_VenueZip":"","_VenuePhone":"","_VenueURL":"","_VenueStateProvince":"","_VenueLat":"","_VenueLng":"","_VenueShowMap":false,"_VenueShowMapLink":false,"_tribe_blocks_recurrence_rules":"","_tribe_blocks_recurrence_description":"","_tribe_blocks_recurrence_exclusions":"","footnotes":""},"categories":[110],"tags":[],"class_list":["post-8613","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-recenzje-klubowiczow"],"publishpress_future_action":{"enabled":false,"date":"2026-05-06 07:55:02","action":"change-status","newStatus":"draft","terms":[],"taxonomy":"category","extraData":[]},"publishpress_future_workflow_manual_trigger":{"enabledWorkflows":[]},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wbp.lublin.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8613","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wbp.lublin.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wbp.lublin.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wbp.lublin.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/18"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wbp.lublin.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8613"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/wbp.lublin.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8613\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12886,"href":"https:\/\/wbp.lublin.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8613\/revisions\/12886"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wbp.lublin.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8613"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wbp.lublin.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8613"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wbp.lublin.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8613"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}